Winter is coming: toch was kunstmatig de 11-steden bevriezen goedkoper

Er staat wat kouder weer in de verwachtingen. Als winterliefhebber zie ik dit met gemengde gevoelens tegemoet. Ik ben een absolute liefhebber van sneeuw en kou. Maar ik maak me ook heel veel zorgen over de energierekening. Niet per se die van mezelf, die hebben we aardig onder controle.
Maar vooral van de minder bedeelden. Een lapzwans die in een niet geïsoleerde villa uit 1800 woont endit bewust heeft nagelaten, daar heb ik geen medelijden mee. Maar met mensen die tegen wil en dank (letterlijk) in de kou zitten, heb ik een stuk meer medelijden.

Ik heb afgelopen september al een update geplaatst over wat een koude winter kost. Korte conclusie: in een slecht geïsoleerde woning kan een koude winter zo maar 1000 (!!!) kuub gas kosten. Dat is 400m3 meer dan in dezelfde woning bij een zachte winter. Met een prijs van 3 eur per m3 (of 1,45 bij een prijsplafond) kost dit een lieve 1200 EUR meer (of bijna 600 EUR bij prijsplafond).

In zijn totaliteit heb ik in die post berekend dat een strenge winter ruim 6 miljard EUR meer kost dan een zachte winter. Het grootste deel hiervan wordt door de overheid opgehoest, en een ander deel door de betalers van de slechtst geïsoleerde woningen (die doorgaans ook het kwetstbaarst zijn).

Voor 6 miljard EUR kun je ongeveer 2 miljoen (!) warmtepompen kopen met een thermisch vermogen van 6kw (voor de nerds die meerekenen: het is een benadering).

Deze 2 miljoen warmtepompen zouden per uur 12 miljoen kWh aan warmte kunnen onttrekken aan de Friese wateren. Dat is 43.2 miljard kilojoule. Als we uitgaan van een watertemperatuur bij aanvang van 10C (en de luchttemperatuur buiten beschouwing laten), dan kunnen we 1.028.571.429 liter per uur afkoelen tot het vriespunt. Een kniesoor zou zeggen dat het met name de fase-verandering is die energie kost, en daar heeft de kniesoor gelijk in. Maar verpest m’n berekening nu niet!

We moeten naar schatting ongeveer 840 miljard liter water afkoelen tot 0C (of iets daar onder). Dan is het hele 11-stedentraject tot 40cm diep tot 0C gebracht. Hiermee kan er nog iets van menging optreden.
Dit kost 34 dagen!

Uiteraard hebben we ook nog exploitatiekosten: deze 2 miljoen warmtepompen verbruiken 34 dagen lang, 24 uur per dag, hun maximale vermogen van 2KW elektrisch vermogen. Dat is 3.264.000.000 kWh. Dat klinkt als heel veel. Het is 3264GWh. Dat ís ook heel veel: we produceren ongeveer 200.000MWh per dag aan duurzame energie: 200 GWh. Voor de snelle rekenaars: jep, in 16 dagen hebben we voldoende duurzame energie geproduceerd om dit voor elkaar te krijgen.

De exploitatiekosten zijn relatief minimaal: bij 20ct per kWh hebben we het over een dikke 650 miljoen.

Totale waanzin, uiteraard. Maar het geeft wel aan hoe absurd duur de energie is; en hoe bizar veel er verloren gaat door te stoken met gas.

Cadeautjestijd in Huize Geldsnor

De vaste lezers weten het inmiddels: november is het begin van de cadeautjestijd in Huize Geldsnor. Niet alleen is het de aanloop naar Sinterklaas. Nee, er is meer: in november zijn er 2 van de 3 kinderen jarig.

En nu vond er iets toevalligs plaats: ik was me aan het oriënteren op het af laten drukken van een foto op een vast materiaal. Zo hebben wij in de woonkamer al een heel grote plaat van kunststof, met daarop een foto afgedrukt van één van de reizen die we maakten toen we nog wél met het vliegtuig op pad gingen.

En ook op andere plekken in het huis hebben we grote foto’s hangen, met vaste thema’s: bergen!
Alleen op ons toilet beneden hangen “persoonlijke” foto’s. Persoonlijk als in “daar staan personen op”.

Nouja, in ieder geval: ik wilde een foto af laten drukken op een groot formaat, en het liefst op een harde achtergrond. De ervaring leert dat dit doorgaans mooier is en daardoor langer meegaat. Ook het ophangen is iets eenvoudiger, in mijn ervaring. Met mooie dopjes, om afstand te houden tegen de wand. En geen angst dat er een kinderhandje doorheen gaat, zoals ik wel heb bij sommige canvas foto’s…

En toen kreeg ik een mailtje van een bedrijf dat dit soort producten maakt (en nog veel meer gepersonaliseerde items). Of ik iets van hen zou willen testen. Mijn reactie was tweeledig, of eigenlijk drieledig. Ten eerste maak ik alleen reclame voor producten die ik anders ook zou kopen en waar ik achter sta. Dat is een “interne afweging”. Ik heb alvaker het verzoek gekregen om een stuk reclame te maken, maar dat was voor producten die ik zelf niet gebruik. En ook niet zou willen gebruiken.

In dit geval was het anders, want ik was me al aan het oriënteren op een stukje wanddecoratie zoals zij dit maken. Een klassieke win-winner dus!
Maar ik zat ook nog te dimdammen met mijn anonimiteit. Om iets te krijgen, moet ik een stukje vertrouwen hebben dat mijn anonimiteit bij hen gewaarborgd is. Daar moet ik maar van uitgaan. Vertrouwen geven is vertrouwen krijgen tenslotte!

Omschrijving van de ervaring

Mij is gevraagd er een geheel eigen draai aan te geven. De inhoud van de blogpost maakt niets uit – maar de ervaring was positief.
Ik heb een account aangemaakt. En een foto geüpload in de editor voor de foto op plexiglas. Deze liet keurig de snijmarges zien, en een uitleg dat er geen kritische dingen (tekst etc) rond die marges moet staan.
Na het uploaden en plaatsen van de foto kreeg ik een samenvatting met…de vraag of ik mijn PDF wilde laten controleren! Foutje, lieve mensen! Het was geen “drukwerk” wat gecontroleerd moest worden en het aangeleverde document kon geen pdf zijn. Daar ligt dus een verbeterpuntje.

Ik heb het hele gebeuren op vrijdag afgewerkt, en het gister (maar als ik het type “vandaag”) ontvangen. Mooi op tijd voor de verjaardagen.

Waarom plexiglas? Ik hoor het al bijna door de schermen heen. Dat is plastic. Kunststof. Gemaakt van olie!
Dat klopt. Maar het is ook een ontzettend sterk materiaal, wat jarenlang zal meegaan. Het is duurzaam, in die zin dat het lang meegaat. En voor zolang als het bestaat is de koolstof niet vrijgekomen door verbranding, maar opgeslagen in het product ;-).
En zoals ik al gezegd heb: niets of niemand is perfect. Ook ik koop wel eens iets, omdat het gewoon heel erg mooi is.

En dat is hier mee gelukt. Dus ik ben tevreden. Ik heb nu een foto van 2 van mijn prachtige kinderen, met een prachtige berg op de achtergrond. Het eindresultaat kan ik niet met je delen, want tsja, mijn kinderen staan er op ;-).

Waarom juist in de winter het zinvol is om de was buiten te drogen

Noot: dit is een aangepaste “re-post” van een andere post van november vorig jaar. Maar gezien we alleen maar dieper in de energiecrisis zitten, en mijn bereik nu veel groter is dan vorig jaar, post ik het opnieuw, met wat aanpassingen.

Zo zoetjes aan is het alweer bijna midden-november. Nog 30 dagen tot de kortste dag, en daarmee dus al behoorlijk kort dag. Doordat het korter licht is en er dus minder zonlicht de aarde bereikt, wordt het kouder. Dit wordt nog enigszins gedempt door de nabijheid van de zee en de overwegende (zuid)westelijke stroming. Maar het valt niet te ontkennen: november is een maand die moeilijk als “zacht” te bestempelen valt. Gemiddeld is het in november een graadje of 7 (10-11 overdag, 3-4 ’s nachts met uitschieters naar boven en naar onder). In de meeste huizen is het niet meer warm te krijgen zonder verwarming.

Met de korte dagen en de lagere temperaturen komt er ook meer vocht in de lucht. Doordat de temperatuur lager is, is de gemiddelde luchtvochtigheid hoger buiten. Binnen is de luchtvochtigheid daarentegen weer stukken lager dan in de zomer. Dit komt omdat de vochtige, maar koude lucht van buiten wordt verwarmd en daarbij uitdroogt. Het is immers relatieve luchtvochtigheid en het relatieve slaat hier op “verzadiging van de lucht”. Warmere lucht is minder snel verzadigd en is dus droger bij dezelfde absolute hoeveelheid vocht.
Het is overigens nonsens dat het méér energie kost om vochtige lucht te verwarmen.

Hieruit valt af te leiden dat het wasgoed binnen prima droogt: het vocht verdampt simpelweg in de warme binnenlucht. Maar buiten droogt het wasgoed aanzienlijk minder goed. En dat bracht mij tot de vraag:

Heeft het zin om in de herfst en winter de was buiten te hangen?

Dit is geen makkelijke vraag om te beantwoorden. Een aantal scenario’s kunnen we kort over zijn: het heeft géén zin om de was buiten te hangen als het regent (en er geen afdak boven de was zit). En ook niet als het mistig is.

Maar wat nu als het droog en zonnig is? Dat verandert de zaak!
Momenteel (deze alinea is geschreven in november 2021, maar het verhaal blijft hetzelfde) is de relatieve luchtvochtigheid hier buiten ongeveer 80%. Dit betekent dat er een verdampingspotentieel is: er kan nog vocht opgenomen worden in de atmosfeer voordat deze verzadigd is. Door de lage temperatuur gaat dit niet zo snel. Actueel is het 9.9C buiten, de zon schijnt hier volop en de wind is zeer zwak (2bft uit het ZW). De wind is een belangrijke factor, omdat deze de vochtige lucht afvoert.

Wat gebeurt er nu met een stuk wasgoed als je het buiten hangt?
1. De zon warmt het wasgoed op. Dit is afhankelijk van de kleur.
2. Er vindt verdamping plaats. Het vochtige wasgoed raakt zijn vocht kwijt. Hierdoor koelt het kledingstuk overigens ook weer af, want verdamping onttrekt warmte.
3. De lucht raakt direct rondom de was verzadigd met vocht.
4. Eventuele wind (of convectieve luchtstromen door warmte) voert de vochtige lucht af en voert drogere lucht aan.

Om een en ander te kwantificeren heb ik net de was buiten gehangen en een groot stuk wasgoed gewogen: een dekbedovertrek. Het dekbedovertrek is 2-persoons, donkergroen en weegt direct uit de wasmachine 2160 gram. Dit is nadat er gecentrifugeerd is op 1400 toeren.

Dit stuk heb ik dus buiten gehangen, aan een wasmolen. Dit heb ik gedaan op 10 november om 12:20 uur.

Belangrijk: haal de was op tijd binnen

Het belangrijkste vandaag gaat zijn om de was op tijd binnen te halen. Zodra de lucht verzadigd is zal er geen verdamping meer plaatsvinden. Maar nog iets: katoen is van nature hydrofiel. Ofwel: het houdt vocht goed vast. Katoen kan tot 25 maal zijn eigen gewicht aan water opnemen. Dit in tegenstelling tot nylon, wat slechts 10x zijn eigen gewicht aan water kan bevatten. Hierdoor komt het droger uit de wasmachine, maar is het ook een belangrijke stof voor sportkleding. En zijn handdoeken doorgaans van katoen en drogen die ultra-sporthanddoekjes je nauwelijks af. Dit terzijde (zijde is overigens stukken minder hydrofiel).

Op het moment dat het ’s avonds vochtiger wordt zal het katoen dat buitenhangt en al droog is, mogelijk opnieuw water opnemen uit de atmosfeer. Dit is de klamme stof die je dan voelt. Op tijd naar binnen dus, vóórdat de atmosfeer verzadigd is.

Het resultaat

Na 30 minuten buiten hangen woog het dekbedovertrek 2000 gram. Dat vind ik spectaculair: je voelt het verschil in vocht nog helemaal niet, maar er is maar liefst 160 gram water verdampt uit dit stuk stof. In een half uur, in november!

Na 2 uur buiten hangen woog het dekbedovertrek 1720 gram. Dat is nog eens 280 gram vocht dat verdampt is in anderhalf uur.

Na 3 uur buiten woog het nog 1680 gram. Geen spectaculair verschil meer dus in dit uur en het is dan ook niet te verwachten dat het nog veel droger zal gaan worden in de komende uren. Na 3 uur (het is nu ook half vier ’s middags bijna) haal ik de was er dus af.

Uiteraard is dit ook te plotten in een grafiekje:

Conclusie: Heeft het zin om het wasgoed buiten te hangen?

Mits het buiten droog genoeg is, heeft het zeker zin om het wasgoed buiten te hangen en daarna eventueel in de droger te stoppen. Zie de resultaten uit het vorige paragraaf. Na 3 uur was er 22% van het oorspronkelijke gewicht aan vocht verloren. Ook al was het daarna nog flink vochtig, is er toch een aanzienlijk deel verdampt.
Ik heb het beddegoed alsnog in de droger gedaan, maar het is een “slimme droger”. Deze voelt de vochtigheid van de was en stopt als het droog genoeg is. Hierdoor is er uiteindelijk toch minder energie verbruikt om de was te drogen, terwijl het mij weinig moeite heeft gekost. Tenzij je het buitenhangen van grote stukken wasgoed veel werk vind.

Hoeveel energie dit bespaart heeft? Best wel veel. Water heeft een verdampingswarmte van 2256 kj per kg. Dat betekent dat er 2256 kilojoule energie nodig is om 1 kg te laten verdampen, ofwel 2,256kj per gram.

1 (één) kwh bevat 3600 kilojoule energie en is dus goed voor het verdampen van 1596 gram water. Ter vergelijking: om dezelfde hoeveelheid water aan het koken te krijgen heb je 535 kj nodig. Ofwel 150Wh. Dit kun je gevoelsmatig terugrekenen: een liter waterkoken in een waterkoker zal ongeveer 4 minuten kosten (afhankelijk van het vermogen, uiteraard). Klopt aardig!

Omdat de verdampingswarmte véél groter is dan de benodigde energie om water op te warmen is dit ook de reden waarom een droger véél meer energie gebruikt dan een wasmachine. En dat terwijl de wasmachine veel meer water verwarmd dan dat de droger moet drogen.

Mijn beddegoed is 480 gram gedroogd in een paar uur tijd. Dit betreft alleen het dekbedovertrek. Maar ik was natuurlijk niet alleen het dekbedovertrek maar ook de molton, hoeslaken, kussenslopen en het beddegoed van oudste zoon. Dit hing allemaal buiten. Ons dekbedovertrek is wel het grootste stuk. Het totale wasgoed woog 5640g toen het van de waslijn kwam. Hiervan was 29,8% het dekbedovertrek.

In totaal is er dus 1610 gram water verdampt (immers, 480 gram is 29,8% en we gaan uit van gelijkmatige verdamping), wat betekent dat we ongeveer 1 kWh thermische energie hebben bespaard. Ik zeg bewust thermische energie, want onze droger is een warmtepompdroger. Deze heeft een zogenaamde COP die rond de 4 ligt, ofwel er wordt per kwh elektrische energie 4 maal de hoeveelheid thermische energie opgewekt.

De besparing in elektrische energie is derhalve 0,25kwh. Niet spectaculair, slechts een paar cent of ongeveer 100 gram CO2. Maar het heeft me vrijwel nul moeite gekost, behalve een beetje ophangen.

Eerlijk gezegd is er véél meer water verdampt dan ik verwacht had. In de toekomst zal ik derhalve vaker de was eerst een paar uur buiten hangen (als ik de tijd heb en het droog is) voordat ik het in de droger doe (of verder binnen ophang). Nadat het uit de droger kwam woog de was 4800 gram, dus er is nog 840 gram door de droger er uit gehaald.

Waarom is het nu juist in de winterperiode gunstig om buiten te drogen?

Dit is de toevoeging in 2022: waarom het juist nu gunstig is om de was buiten te hangen.
Ik heb al eerder geconstateerd dat het nonsens is dat het meer energie kost om vochtige lucht te verwarmen dan droge lucht. Het scheelt maar een paar gram in absolute zin. Dat verschil ga je niet kunnen meten.

Nee, er is een heel ander verhaal wat hieraan ten grondslag ligt: je moet de temperatuur verhogen om dezelfde relatieve luchtvochtigheid te houden. Immers, je wilt niet dat je woning té koud is. Te koud is hierbij gedefinieerd als de temperatuur waarin de relatieve luchtvochtigheid ruim boven de 60% ligt.

Dus ofwel moet je veel meer ventileren (bij een gelijke, lage, binnentemperatuur), ofwel moet je een hogere temperatuur aanhouden. We hebben het bij het drogen van was over grote hoeveelheden water: liters per was beurt, zelfs als je op hoge toeren hebt gecentrifugeerd. Dat is heel veel, als je bedenkt dat in een woning van 400m3 inhoud op 20 graden en 50% luchtvochtigheid überhaupt maar 3,5 liter water in de lucht zit!

Bij 18C zit er 7,69 gram water in een kubieke meter lucht, mits de luchtvochtigheid 50% is. Als je in deze woning van 400m3 de was op gaat hangen, loopt de luchtvochtigheid op tot 74,5%. Om dit weer ónder de 70% te krijgen moet je de ruimte verwarmen tot 19C (of 20C voor 66%).

En dát beste mensen, is waarom het “meer energie kost om vochtige lucht te verwarmen”. En dáárom is het een bijzonder goed idee om de was buiten te laten drogen. Je hoeft minder warmte toe te voegen om dezelfde (gezonde) luchtvochtigheid te behouden.

Opkomende zakenreis

Af en toe komt het voor: een zakenreis. Niet meer zoveel als “vroeger”. Nee, die tijd heb ik gehad.
In de periode 2012-2017 ben ik namelijk véél op reis geweest: Duitsland (50x?), Frankrijk (4x), Italië (>50x), Slowakije (>50x), Tsjechië (11x), Denemarken, VK, Ierland, Polen (24x), VS (8x), Turkije, Israël, Maleisië (5x), China (4x), Japan. Die tijd heb ik dus gehad. Ten eerste blijkt er véél meer online te kunnen dan destijds gedacht (en destijds ook technologisch minder goed te realiseren was).

En ik ben veel bewuster geworden. Niet alleen van mijn “footprint”, maar ook van de tijd die ik weg ben van mijn gezin. Overigens had ik in de periode 2012-2015 geen gezin, maar daarna al snel wel.
Maar goed: af en toe is het nog noodzakelijk. Sinds 2018 ben ik voor het werk in Ierland, China (2x), Japan (1x), VS (4x), Finland (2x) en Zwitserland geweest. Dat lijstje lijkt niet alleen korter: dat is ‘ie ook. Want de frequentie in dit laatste staatje is aanzienlijk lager.

Maar er is een zakenreis aanstaande: Geldsnor gaat naar Italië. En nu heb ik een keuze: auto, of vliegtuig.

Met de auto naar Italië

Laten we vooropstellen dat ik autorijden oprecht heel erg leuk vind. Je doet mij bijna geen groter plezier dan grote roadtrips te maken. De plek waar ik naartoe moet in Italië is in het noordwesten, ongeveer 1030km rijden vanaf mijn woonplaats.
Daar doe ik ongeveer 10 uur over; ik zou vertrekken op een donderdag, ergens in Zwitserland overnachten en dan het laatste stukje op vrijdagochtend doen.
Mijn auto verbruikt op dit stuk ongeveer 100 liter brandstof. De zgn. “well-to-wheel” uitstoot van E10 is 2.78kg/liter. Dit levert een totale uitstoot op van 278kg CO2.
Qua kosten; een litertje benzine reken ik eenvoudig op 2 EUR/ltr. De totale rit kost derhalve 200 EUR. De hotelovernachting kan ik wegstrepen: als ik zou vliegen zou ik óók een overnachting gebruiken op donderdagavond, naar alle waarschijnlijkheid.

Qua baten: ik krijg 19ct per km vergoed. Dat is 391,40 EUR. Als ik de brandstof aftrek van deze opbrengsten, hou ik dus 191,40 EUR over. Echter, de variabele kosten van mijn auto zijn 5ct per km; 103 EUR dus. Enfin, toch 88 EUR “verdiend”.

Het grootste voordeel aan de auto is dat ik flexibel ben: als de meeting voorbij is, dan kan ik weer naar huis. Ik hoef niet te wachten op een vlucht naar huis. Andersom, als het uitloopt zit ik niet op hete kolen; dan vertrek ik gewoon iets later.

Met het vliegtuig naar Italië

Met het vliegtuig heb ik 2 opties: ik kan vliegen vanaf Düsseldorf naar Malpensa, of vanaf Schiphol. In beide gevallen kost de vlucht ongeveer 200 EUR.

Echter, de rit naar Schiphol is voor mij (heen en terug) ongeveer 300km. Het is een rit die me 1u50m kost.
Om een beetje op tijd te zijn voor de vlucht zou ik toch wel een uur of 3 vantevoren aanwezig willen zijn, tegenwoordig. Dit ook omdat ik bagage mee moet nemen (we moeten wat dingen laten doormeten, vandaar ook dat het fysiek moet).
Inclusief parkeren en de tijd die ik nodig heb om zeker in te checken, ben ik dus 5 uur verder. Düsseldorf is niet veel beter. De rit is iets korter; slechts 1u15 min en heen & terug 200km. Maar op Düsseldorf is de chaos bijna net zo groot als op Schiphol. Alleen hoor je dat hier minder…

Enfin, met een kleine 5 uurtjes sta ik aan de gate. De vluchttijd is ongeveer 1u15min, dus na 6,5 uur (incl. taxiën kan ik mijn bagage oppikken. Ongeveer 7 uur na vertrek heb ik de koffer in mijn hand en kan ik beginnen aan de 2 uur durende tocht naar mijn afspraak. Owja, eerst nog even een auto oppikken (of 200 EUR betalen voor een taxi).

Oké, ik denk dat ik redelijk uiteen heb gezet dat er nauwelijks verschil in reistijd is op het moment. Maar, persoonlijk vind ik de auto minder stressvol. Minder gedoe, geen overstappen, stoppen wanneer ik wil, mijn eigen muziek en geen mensen om me heen die ik kan ruiken, zien of horen.

Dan de emissies. Kerosine “doet” 3.2kg per liter CO2. De vlucht wordt uitgevoerd door een type Airbus A320, die met 29.680 liter tot maximaal 5700km ver komt. De afstand van Schiphol naar Malpensa is ongeveer 1000km; ik reken dus inclusief opstijgen en landen met 20% van de totale brandstofhoeveelheid die verbrand wordt. 5936 liter, enkele reis. 19000kg CO2, wederom enkele reis.
Er passen 180 passagiers in het vliegtuig, en laten we uitgaan van een volgeboekte vlucht (al is de vlucht niet vol, want de prijzen zijn laag).

105,5kg CO2 is “mijn deel”, ofwel 211kg voor de retourvlucht. 68kg mínder dan met de auto gaan.
Ow, maar wacht! Ik moet ook nog náár het vliegveld toe, en terug. Met 300km is dat “dus” 14 liter benzine, ofwel 39kg CO2. Nog altijd 29kg minder. Maar helaas heb ik ook in Italië nog vervoer nodig voor de laatste 300km in, waarschijnlijk, een minder zuinige auto.

Qua kosten: de vlucht kost 200 EUR, parkeren een eurootje of 70 en de autokosten nog eens 57 EUR. Het vliegtuig is dus duurder, kost net zoveel tijd maar is minder flexibel en is vervuilender.

Dat laatste argument is wel tussen haakjes: het is niet zo dat de vlucht niet vertrekt omdat ik niet ga. Maar als er 180 personen dezelfde keuze maken, en niet carpoolen, vertrekt deze vlucht wel degelijk niet. Ik vind het belangrijk om het signaal af te geven dat ik er geen gebruik van wil maken, en niet hoef te maken.

Klusjesupdate: wasbak, lamp & behang

Zo, we hebben weer een drukke tijd achter de rug. Zo is het project “wasbak” afgerond, evenals de lamp op zolder en het behangen van de slaapkamer van mijn zoon.

Het had allemaal nogal wat voeten in aarde: zo ging het met de wasbak niet helemaal goed. De draad bleek niet te trekken, ook niet met het opvolgen van de tips die ik kreeg als reactie op mijn eerdere bericht. Maar ook het verplaatsen van het stopcontact was lastig: ook dáár bleek flexbuis gebruikt te zijn. Welke prutser gebruikt er nu flexbuis om van de muur in het dek te komen?! Ongelooflijke amateur!

Maar goed, met een hoop geduld, wikken en wrikken is het tóch gelukt. Eindelijk. Een klusje van een half uur duurde op deze manier 2 dagen.

En ook de lamp voor zolder is af. 2 spotjes, en een sterrenhemel die apart te schakelen is. Ik ben zelf erg tevreden over het resultaat, en ook zoonlief is erg blij met het resultaat.
Op zijn kamer hebben we ook behang aangebracht. De eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat ik dit aan Lieftallige Echtgenote heb overgelaten. Maar ook daar is het resultaat prachtig.
Nu kan langzaam aan de aandacht weer naar buiten verplaatst worden: want ik moet aan de slag met de hemelwaterafvoer. En daar heb ik veel zin in, al ben ik bang dat het mooie weer nu wel bijna op is.

Ondertussen hebben we ook een paar opkomende verjaardagen in huis – en een zakenreis. Maar daar kom ik beiden nog op terug: zowel een cadeautje wat ik heb bedacht als de zakenreis.

“CO2 uitstoot hoogste ooit”

De vaste lezers kennen mij wel als een beetje een activist, een linkse boomknuffelaar met een liberaal-kapitalistisch hart. Jaja, bijna een oxymoron volgens de hedendaagse media, maar het kan echt.
Ook ben ik een groot natuurliefhebber en voorvechter van een duurzaam leven. Natuurlijk kun je me nu het hypocrisie verwijt leveren: ik heb 3 kinderen en 2 auto’s én woon in een groot huis. Tevens ben ik af en toe zakelijk onderweg, en dat moet soms met een vliegtuig. Dat vind ik vreselijk en probeer ik zoveel mogelijk te voorkomen.
Maar het is natuurlijk niet gezegd dat je dan geen mening mag hebben, of niet mag proberen het verder juist te doen. Het hypocrisie-verwijt is een drogredenering die niet ingaat op de inhoud. Zo, nu we dit uit de weg hebben, kan ik verder.

De CO2 uitstoot is in 2022 volgens voorlopige cijfers van het “Global Carbon Project” op weg om de grootste uitstoot ooit te worden. Hoe groot is deze uitstoot? Ongeveer 40.6Gigaton. Het Nederlandse directe aandeel hierin is ongeveer 0.4%, en met indirecte uitstoot erbij een dikke 1.5%. Dit heeft te maken met ons voedingspatroon (import van veevoer), luchtvaart (wat niet meegenomen is in de 0.4%, maar wél onderdeel is van de 40.6Gton) en consumptie van producten (kleding, elektronica etc).

Er zitten wel wat lichtpuntjes in: de groei is niet langer 3% per jaar, maar nog “slechts” 0.5% per jaar. Echter, om “net-zero” in 2050 te halen, moet de wereldwijde uitstoot dalen met 1,4 Gton per jaar.
En zelfs dán komen we in de knel: er is een “carbonbudget” van nog ongeveer 380Gton om binnen de 1.5C te blijven en 730Gton om onder de 2C te blijven. Uiteraard met veel onzekerheden omgeven, zoals “negatieve feedbackloops”.
Zelfs áls we de uitstoot wereldwijd met 1,4Gton per jaar verlagen, dan is het de 380Gton op in 2033. In 2050 zouden we dan op 609Gton zitten, wat wereldwijd tot ~1.9C stijging zou leiden.

Lekker joh, warmer weer!

Och, ik hoor het je al denken! Lekker toch, geen verwarming meer aan! Einde van de winter. Héérlijk.
Maar ook warmere zomers, “mooier weer”.
Kortzichtig gezien klopt dit. Maar vergeet een aantal dingen niet. Het gaat niet om de absolute stijging. Die doet er niet toe. Het gaat om de snélheid waarmee het gaat. Ja, in het verleden was het warmer (het Eoceen was buitengewoon warm). (noot: grappig genoeg nemen critici dit wél als waarheid aan, terwijl dezelfde wetenschappelijke discipline het heeft over de toekomst, met dezelfde natuurkundige principes)
Maar daar gaat het niet om. Met 200km/h rijden is niet wat je doodt. Het abrupt tot stilstand komen tegen een betonnen pilaar, dat is het dodelijke stukje.

Wat bedoel ik hiermee? Natuurlijke adaptatie. Onze omgeving is gebouwd op een winterse periode. Veel plantensoorten hebben stratificatie nodig om het zaad te laten kiemen. Zonder koudere periode in de winters, gaat dit niet lukken. Plantensoorten verdwijnen. Deze worden overgenomen door soorten die dit niet nodig hebben, maar dit gaat niet synchroon. Ondertussen hebben allerlei insecten en dus ook de rest van de voedselketen het lastig.

Dit is slechts een deel van het probleem. Andere problemen bestaan uit droge periodes, afgewisseld met natte periodes. De droogte wordt niet alleen groter door een langere duur, maar door hogere temperaturen worden ze ook intenser. Zo valt in Kenya, bekend van de droge savanne, anderhalf keer zoveel neerslag als in Nederland. Echter, door de warmte is het er toch gortdroog.
Dit wordt afgewisseld met intense periodes van regen, wat we vervolgens moeten afvoeren. Gelukkig komen de rivieren in de zomer steeds leger te staan, omdat er steeds minder smeltwater is wat zorgt voor een basisdebiet in de Rijn.

Waarom maak ik me hier druk om? Om verschillende redenen. De maatschappelijke onrust die dit allemaal met zich meebrengt of zal brengen is er één van. Denk je eens in: we zijn “land-locked” met 5 miljard andere mensen. Je kunt over land vanuit heel Azië en heel Afrika naar Europa komen. Een klimaatcatastrophe kan daarom verstrekkende gevolgen hebben.
Maar ook Nederland is niet veilig, of juist Nederland; jullie liggen nogal laag in het westen, en ik woon aan een rivier. Verhalen en projecties stoppen doorgaans in 2100: dan zou de zeespiegel tussen de 20 en 100cm gestegen kunnen zijn. 20cm, geen probleem. 1 meter, lastig.
Maar, de onzekerheid richting 2300 is veel kleiner: 3 tot 6 meter is niet gek. En 3 meter is niet te houden. Zelfs als je onze dijken ophoogt overstromen de rivieren (die het water niet kwijt kunnen), verzilt je bodem en stroomt het water via België en Duitsland alsnog je land in.

Wij hebben hier een kleine invloed op. Maar met z’n allen best wel veel. Ik, als “financiële blogger” investeer een deel van mijn geld, en maak keuzes. Die keuzes hebben gevolgen. Zo ben ik aandeelhouder in onder andere Shell en vind ik het geen goed idee om te desinvesteren in dit soort bedrijven. En investeer ik de dividenden van Shell in “groene technologie”. Het is de beste manier die ik heb om geld te onttrekken aan de fossiele industrie, en dit elders in te zetten. Grotere aandeelhouders kunnen inzetten op een snellere groene agenda.
Ook heb ik een laadpas van Shell: zodat zij zien dat “wij” wel degelijk elektrisch rijden. Anders zeggen “ze” dat er geen gebruik wordt gemaakt van de infrastructuur en blijft de status quo behouden.

Er is heel veel wat we als consument vandaag al kunnen doen, zonder investeringen. Dingen gewoon niet kopen. Is dat moeilijk? Probeer het dan gewoon uit te stellen. Als je nu iedere 2 jaar een telefoon kocht, en dit 1 maand uitstelt, dan heb je al 4% consumptie bespaard. Langzamer rijden (100 ipv. 105) kost je geen meetbare tijd, maar levert je wel procenten winst op.
En dat laatste is toch relevant, als je ziet hoeveel moeite er soms gedaan wordt voor een procentje méér rendement.

Doe je mee?

Het leven als energiespeculant: hoe bevalt dat?

Sinds 26 oktober hebben wij een dynamisch energiecontract. Dat is een bijzondere variant van een energiecontract, waarbij de elektriciteitsprijzen per uur wijzigen en de prijzen voor gas dagelijks. Ik heb hier al eerder over geschreven: hoe werkt een dynamisch contract en zou ik er geld aan kunnen verdienen tov. een variabel contract? Hierop zijn enkele varianten, zoals het verbruik spreiden voor gevorderden en welke dagen zijn het goedkoopst?

Uit voorgaande paragraaf blijkt het wellicht al: een dynamisch energiecontract is niet geschikt voor iedereen. Het is met name geschikt voor mensen die zeer flexibel zijn in het schuiven met de energiebehoefte. Met een elektrische auto, een plugin-hybride en het verwarmen met de airco (dus op elektriciteit) hebben wij een bijzonder flexibel energieverbruik. Daar kom ik verder in detail op terug. Maar voor een “gewoon” huishouden lijkt het me nauwelijks interessant. Knoop dat in je oren als je het overweegt!

Dynamisch energiecontract en zonnepanelen

Er zijn ook veel mensen die denken dat een dynamisch energiecontract ongunstig is in combinatie met zonnepanelen. Dit in verband met de salderingsregeling: de elektriciteit die je in de zomer produceert verbruik je als het ware in de winter. De kosten worden tegen elkaar weggestreept.

Feitelijk is dit bij een dynamisch contract niet anders: de verschuldigde energiebelasting en Opslag Duurzame Energie (ODE) worden verrekend met de opgewekte kWh’s in de lente en zomer. Voor de rest betaal je het actuele tarief. Dit betekent óók dat je het actuele tarief betaald krijgt!

Dat is “de sport”: duurder terugleveren

In het bovenste stukje zit “de sport” voor mij. Ik zal een voorbeeldje geven: in de nachten is de elektriciteit de laatste weken goedkoop. Dit komt doordat er veel windenergie beschikbaar is, en er weinig vraag is in de nachten. Doordat ik flexibel om kan gaan met mijn energieverbruik, kan ik daar gebruik van maken.

Op 7 november was de elektriciteitsprijs van 00:00 tot 04:00 exact 0 cent per kWh (excl. energiebelasting, ODE en btw). Om 4 uur liep dit op tot een halve cent, en om 5 uur maar liefst 0.9ct per kwh. Ja, centen.
In die nacht hebben we de auto opgeladen. Helaas de PHEV, want de andere hadden we al op zondagochtend opgeladen ;-).

Dat leverde dit verbruik op in kWh:

Maar in euro’s is het een heel ander verhaal. Zelfs met de beperkte opbrengst overdag van de zonnepanelen, hebben we het toch voor elkaar gekregen om netto op 0 EUR uit te komen. De teruggeleverde elektriciteit was bijna 4x zoveel waarde als de afgenomen elektriciteit over de hele dag.

Tot nu (7 november) toe hebben we 8 EUR aan variabele kosten gemaakt voor netto 165,27 kWh. Dat is een gemiddeld tarief van 4.8ct per kWh.

Het is nog wel wat oefenen

Het vergt nog wel wat oefening. Zo weet je pas aan het eind van de middag wat de prijzen de volgende dag doen. Als ik had geweten dat de elektriciteit gratis zou zijn in de maandagnacht, dan had ik 54kwh(!) van de zondag kunnen verschuiven naar de maandag. Dat zou de variabele kosten tot nu toe met 20% hebben gedrukt.

Maar ook de verschuiving in de seizoenen zal wat aanpassingen vragen. In de herfst is het tot nu toe zo dat de elektriciteitsprijzen overdag hoger liggen dan ’s nachts. Het aanbod zonnestroom is relatief laag, terwijl de wind de prijzen flink drukt in de nachten. De volatiliteit is dan ook enorm: de hoogste prijs die ik heb gezien was 26ct op vrijdag 4 november, met op dezelfde dag als laagste tarief 13ct.
Dat is een groot verschil; maar over meerdere dagen gemeten is het verschil veel groter. Immers, in de nacht naar maandag was het 0ct per kWh.

Maar het is niet alleen het verschil in prijs: één duur uur is te vermijden. Het gewone verbruik van bijvoorbeeld verlichting valt behoorlijk in het niet ten opzichte van de rest. Dus daar maken we ons niet druk om. De wasmachine en vaatwasser kun je programmeren. Maar een vaatwasser kan je meestal geen dagen uitstellen. En om een programma te draaien heb je ook weinig aan de kennis van de prijs van 1 uur. Het programma duurt immers 3,5 uur. Dus je moet een “window” hebben van een aantal uur.

Idem dito voor het opladen van de auto – al is die een stuk flexibeler. Als deze op vrijdag goedkoop geladen kán worden, dan doen we dat. Maar het hoeft nooit: pas op dinsdag hebben we deze weer nodig.

Uiteindelijk maakt op veel dagen de absolute prijs weinig uit: als de stroom ’s nachts duur is, en overdag idem dito, dan gaat het vooral om het verschil in prijs.

Hoe gaat het ten opzichte van de variabele prijzen van Greenchoice?

Ik gebruik even de tarieven die ik eerder publiceerde: 1.04 EUR per kWh voor hoog tarief en 0.70 EUR voor laagtarief.
Zoals gezegd ligt de gemiddelde prijs in ons dynamische contract momenteel op 4.8ct per kWh. Maar dat is niet helemaal eerlijk: die prijs bevat wél BTW (9%), maar geen energiebelasting en ODE. Om het verwarrend te maken: de BTW in de eindafrekening gaat óók over de energiebelasting en ODE…

Om een goed vergelijk te maken reken ik de gerealiseerde tarieven om naar een tarief inclusief BTW, energiebelasting en ODE. Deze 2 laatste posten zijn samen 0,06729 EUR per kWh. In combinatie met de kale prijs levert dit een tarief op van 12.2ct.
Let op dat hierin al gesaldeerd is (qua leveringskosten): ik moet dit dus niet nog een keer doen.

Om een makkelijke vergelijking te maken, moet ik een aanname doen. Namelijk dat alle energie die ik het net opstuur (dus meer produceer dan verbruik) tegen het hoge tarief gaat, muv het weekend. En al het verbruik tegen het lage tarief. Onderstaand het verbruik (in & uit) vanaf 26 oktober t/m 8 november. Netto was dit 170,85kWh, wat 20,70 EUR heeft gekost incl. ODE & BTW.

Om je allerlei grafiekjes te besparen, zou ik bij een zelfde berekeningsmethode bij Greenchoice maar liefst 72,31 EUR kwijt zijn geweest. Een dikke 51 EUR extra, voor een periode van 14 dagen. 110 EUR per maand verschil.

Nu kun je zeggen dat ik rekening moet houden met salderen; maar dat is enkel het verschil van ODE & energiebelasting. Het feit dat het tarief van Greenchoice hoger ligt, lijkt bij salderen in het voordeel te werken. Maar dat is niet zo.
Het BTW-tarief wat ik betaal bij Greenchoice is al meer dan 50% van het totale tarief tot nu toe bij EasyEnergy. Immers, 9% BTW van 70ct (laagtarief) is al meer dan 6ct.
Daarbij is (of was) ons nettoverbruik nog altijd bijna 5.000kWh groter dan het te salderen volume. Voor die 5000 EUR zou ik derhalve alsnog bijna 4000 EUR per jaar kwijt zijn!

Maar dan hebben we ook nog gas!

Ons gasverbruik is niet zo spectaculair: 6,46m3 over deze 14 dagen. Niet zo spannend dus. Hier hebben we 3,10 EUR voor betaald: 48ct per m3, gemiddeld. Dit is wel exclusief energiebelasting en ODE. Inclusief deze kosten hebben we 97,1ct per m3 betaald.

Bij Greenchoice hadden we een tarief voorgesteld gekregen van 3,44 EUR per m3. Nogal van de ratten besnuffeld, lijkt me. In ieder geval is het zelfs op ons totaal achterlijk lage verbruik al een verschil van bijna 15 EUR. In 13 dagen, ofwel een dikke 34 EUR in een maand.

In zijn totaliteit lijkt het er op dat we een goede 150 EUR per maand goedkoper uit gaan zijn dan bij Greenchoice (en hónderden EUR goedkoper dan het voorschot).

Daar ging dit blog toch helemaal niet over?

Maar je hebt gelijk: daar gaat dit blogje helemaal niet over! De vraag was niet “is het goedkoper”? Maar: bevalt het een beetje.

En het antwoord is kortgezegd: ja, absoluut. Ik ben natuurlijk een energienerd, dus ik vind dit sowieso leuk. Maar ik ben ook een controlfreak. Ik vind het erg prettig om in controle te zijn betreffende de kosten.

Maar nog belangrijker: het maakt ons erg bewust van de kosten. En met bewustzijn van de kosten, komt ook bewustzijn van verbruik. Qua elektriciteitskosten komen we mogelijk nog lager uit dan in ons oude, vaste contract – omdat we gebruik kunnen maken van de goedkope uren en op dure uren relatief veel terug kunnen leveren. En dat is gewoon erg motiverend.
Maar zoals gezegd: het bewustzijn van verbruik is nog belangrijker. Ons verbruik knalt werkelijk waar omlaag. Eerder plaatste ik al een berichtje dat ons energieverbruik in oktober bijzonder laag lag: 300kWh lager dan in het jaar ervoor. In november liggen we tot nu toe (al zijn er nog veel dagen te gaan) op koers om ongeveer 550kWh lager uit te komen. Bij elkaar dus al een kleine 900kWh minder.
Leidt dit dan tot méér gasverbruik? Welnee! Waar we vorig jaar nog 45m3 gas verbruikten zal dat in november nog geen 20m3 zijn.

En uiteindelijk is het ons vooral te doen om minder verbruik – lagere kosten zijn gewoon de sport!

Subsidie toegekend

Onlangs heb ik geschreven over de aanvraag van een subsidie voor het afkoppelen van de hemelwaterafvoer van de riolering. Ofwel: het regenwater wordt opgevangen op ons eigen perceel. Deze afkoppelsubsidie komt mooi uit, al waren we het eerlijk gezegd ook zónder subsidie van plan.

Nu is de subsidie toegekend! Deze wordt achter betaald, als we aan een aantal voorwaarden hebben voldaan:
1. De afkoppeling wordt uitgevoerd confrom de aanvraag en de afspraak gemaakt met de gemeentelijke afkoppeladviseur
2. De werkzaamheden vinden plaats binnen 6 maanden na afgifte van de beschikking.
3. We maken foto’s van de uitvoering ten bewijsvoering
4. We sturen die foto’s op.
Binnen 4 weken krijgen we daarna het geld uitgekeerd.
Maar dat geld is wel even een ander bedrag dan wat er op de website van gemeente stond! Daar was de subsidie beperkt tot 800 EUR. Maar, de beschikking is voor 1160 EUR. Dat is 8 EUR per vierkante meter, voor de volledige oppervlakte van 145m2 die we gaan afkoppelen. Hierbij laten we nog 20m2 buiten beschouwing, omdat we daar niet goed bij de HWA kunnen: die ligt op het perceel van de buren.

Het betekent ook een (behoorlijk) project voor mij, want het is heel wat graaf & bestratingswerk. Maar dat vind ik alleen maar leuk. Het maakt ook meteen dat we de voortuin verder kunnen aanpakken. Een deel van het water komt terecht in een nieuw te graven wadi in de voortuin. Daardoor ontstaan er hoogteverschillen. En door hoogteverschillen ontstaan er natuurlijk ook drogere en nattere plekken, en warmere en koelere plekken: bijzonder interessant als biotoop voor diverse planten en dieren.

Tevens hoop ik dat het een voorbeeld is voor de Bladblaasbuurman aan de overkant en dat zij ook iets anders gaan doen met hun Monuta-tuintje. Een utopische gedachte, ik weet het…

Trainingsapps

Ik ben redelijk sportief. Niet zo sportief als ik zelf zou willen. Maar sportiever dan de gemiddelde Nederlander, denk ik.
Mijn favoriete sporten zijn fietsen en hardlopen. Voorheen liep ik 3x per week hard, en fietste ik 1 tot 2x in de week.
Maar hardlopen is voor iemand zoals ik lastig. Want ik ben nogal competitief. Ik wil mezelf altijd verbeteren. Zowel qua afstand, als qua tijd. Maar ik word een dagje ouder (ik ben nu 37), en mijn tijden verbeter ik dus niet zomaar meer. Voorheen liep ik 5km in 18 minuten, en op het moment ongeveer 24min op 5km. Voor mijn doen demotiverend traag.
En omdat ik al een poosje niet veel getraind heb, zit mijn maximale afstand rond de 10-13km. Voorheen liep ik (halve) marathons, en regelmatig >20km als training. Gewoon, omdat het kan.

Afgelopen zomer heb ik redelijk veel gefietst. Vooral in de bergen. En nu fiets ik ook weer regelmatig. Vorige week heb ik zelfs een zakelijke afspraak bezocht met de racefiets. 60km, toch mooi meegenomen.

Als ik buiten fiets doe ik alles met mijn Garmin horloge. Maar in de winter fiets ik eigenlijk alleen op de fietstrainer. De afgelopen jaren gebruikte ik Zwift als app. Maar nu heb ik besloten dit toch eens goed onder de loep te nemen.

En als alternatief heb ik er Tacx tegenover gezet. Waar Zwift meer leunt op een “game-ervaring”, leunt Tacx meer op de echte ervaring met echte filmbeelden. Een hele andere dynamiek, en veel mooier om te zien. Bovendien is Tacx 6 EUR per maand goedkoper dan Zwift.

Conclusie: ik ben recentelijk overgestapt naar Tacx, om in de winter lekker in de “echte” nepwereld te fietsen. En dat voor tientallen euro’s per jaar minder!

Geldsnor wil nieuwe dingen

In ons huishouden speelt er van alles, net als in ieder ander huishouden. En ook wij hebben wensen; we willen soms nieuwe spullen. En vinden dan van onszelf dat we dit ook echt “nodig” hebben. Lange tijde geleden handelden we daar dan ook meteen naar. En nu soms nog steeds: de aankoop van de caravan en het elektrische haardje zijn daar voorbeelden van.

Dat wil niet zeggen dat dit ook “impulsaankopen” zijn. Grote aankopen stellen we juist vrijwel altijd uit. De caravan stond al jaren op de planning, en ook het gezellige kacheltje stond al een poosje op de lijst.

Maar nu willen “we” ook een nieuw bed. We is Lieftallige Echtgenote. Ik vind ons bed nog heerlijk liggen. De matrassen zijn ook pas 2 jaar oud, en de topper ook. De elektrisch verstelbare bedbodem hebben we een tijdje terug voor een paar tientjes via Marktplaats gekocht, en bewijst af en toe dienst als we in bed iets willen kijken. Dat is sporadisch, maar toch fijn dat het kan. Een nieuw bed komt er voorlopig dan ook écht niet.

Maar we willen ook een nieuwe bank. Onze woonkamer is L-vormig, en is aan de ene kant 8*4 meter, en aan de andere kant 6*4. In het grootste stuk staat de televisie, met 2 banken: een 2-zitter en een 3-zitter. Deze willen we graag vervangen door een tweetal grote L-vormige banken. Met een groot gezin lijkt ons dat gewoon gezellig. Met plaidjes op de bank, lekker chillen en boekjes lezen. Maar ook lekker languit op de bank liggen en stoeien is onderdeel van het dagelijkse leven.
Onze banken zijn nu bijna 9 jaar oud, gekocht in juni 2014. Via diverse zoektochten zie ik dat een bank 7 tot 15 jaar mee gaat. Met 9 jaar zouden we dus al wel binnen dat “window” vallen. Onze bank is ook niet zo mooi en goed meer. Maar welke dwaas koopt nu een nieuwe bank met 3 kleine kinderen in huis?

Voorlopig weten we ook dit uit te stellen. Het is niet “supernodig”. Maar wellicht maken we toch snel een andere keuze. Dat hangt een beetje af van hoe graag de bankenverkopers van hun voorraden af willen. Als er echt gesmeten gaat worden met hoge kortingen, dan zal ik daar heel opportunistisch gebruik van maken.

Maar we moeten ons langzaam ook gaan oriënteren op een andere auto. Ons lease-contract van de plugin-hybride verloopt in oktober 2023. Dat klinkt nog heel ver weg, maar dat is stiekem toch al aardig dichtbij. Althans, afhankelijk van wat wij willen. Daar kom ik in een andere blogpost nog wel op terug, al zal dat waarschijnlijk volgend jaar worden. De kans dat het een nieuwe-nieuwe wordt is vrijwel 0 overigens.

Maar ik ben ook toe aan een nieuwe gadget: een nieuwe smartwatch. Ik ben fervent fan van Garmin, en koop daar al jaren al mijn navigatie-apparatuur (ik heb ook handheld Garmin GPS-apparatuur). En heb dus ook al jaren een Garmin smartwatch. Het is dan ook volstrekt uitgesloten dat er hier een ander merk aan mijn pols komt te hangen dan een Garmin. Ik hoef niet eens na te denken over het merk. Maar wel welk type.
Momenteel heb ik een VivoActive 3. En ik zou graag de klokjes willen hebben die zichzelf weer opladen met zonnestroom. Maar: mijn smartwatch doet het nog goed. Het zou dus niets anders zijn dan een “verlangen” te bevredigen. Iets “willen kopen”. Maar ik heb het niet nodig, gezien er aan functionaliteit, compatibiliteit en accu-levensduur nog niets te merken is van achteruitgang. Aankomende januari wordt mijn Vivoactive alweer 4 jaar oud!

Dus ik stel alle aankopen maar weer gewoon ouderwets uit. Maar eventjes niets kopen. Ook heel lekker!